Najlepszy czeski film 2025 roku, „Dyrygent” Ondřeja Provazníka, od niedawna dostępny w kinach w całej Polsce, pokazuje, że wykorzystywanie seksualne dzieci często dzieje się tam, gdzie dorośli ignorują niepokojące sygnały lub odsuwają od siebie najtrudniejsze podejrzenia. Inspirowana prawdziwymi wydarzeniami głośna czeska produkcja uruchamia debatę nie tylko o przemocy i nadużywaniu władzy, ale też o odpowiedzialności filmowców wobec osób, których doświadczenia stają się punktem wyjścia dla opowieści.
– Obraz został zrealizowany na taśmie 16 mm. Również strona muzyczna filmu została znakomicie dopracowana. Twórcy czerpią z czeskiej tradycji filmowej – w naturalny, pozbawiony patosu sposób opowiadają o rzeczywistości i z wyczuciem poruszają niezwykle trudny temat. Nie operują sensacją, lecz uważnie obserwują – podkreśla Petr Vlček, dyrektor Czeskiego Centrum Warszawa.
– „Dyrygenta” obejrzało w czeskich kinach ponad 120 tysięcy widzów. Podczas licznych dyskusji po seansach wielokrotnie słyszeliśmy od kobiet, że początkowo miały opory przed przyjściem do kina. Bały się, że film będzie zbyt przytłaczający i dosłowny. Te obawy szybko jednak znikały, już po pierwszych minutach filmu. Po obejrzeniu całości oceniają go jako bardzo subtelny i pełen emocjonalnej wrażliwości. Sceny przedstawiające próby chóru, świąteczne przyjęcie, zgrupowanie w Karkonoszach czy wyjazd do Nowego Jorku bardzo wiernie i w zajmujący sposób ukazują realia funkcjonowania młodego, dziewczęcego zespołu. To właśnie one sprawiają, że widzowie z łatwością angażują się w opowiadaną historię – mówi Jiří Konečný, producent filmu.
Film należy do najgłośniejszych czeskich produkcji ostatnich miesięcy: zdobył trzy Czeskie Lwy, został wyróżniony w Karlowych Warach, nagrodzony w Sofii i uznany przez czeskich krytyków za najlepszy film 2025 roku. Za polską dystrybucję odpowiada nazywowkinach.pl.
– Twórcy powinni szukać w portretowaniu przemocy środków obdartych z dosłowności, czyli języka, który oddziela sztukę od rzemiosła czy dydaktyki. „Dyrygent” jest tego idealnym przykładem. To film gestów, min, ukrywający bardzo dużo treści w samych spojrzeniach postaci. Od dziecięcej, spontanicznej radości rozpalającej pełne zaufania źrenice głównej bohaterki, Karoliny, do wzroku zdradzającego pierwsze wątpliwości, aż po smutek wymieszany z bezsilnością – zauważa Agnieszka Pilacińska, krytyczka filmowa.
Brak reakcji dorosłych też jest częścią tej historii
Siłą „Dyrygenta” jest to, że nie zatrzymuje się wyłącznie na perspektywie młodej bohaterki (w rolę Karoliny wciela się Kateřina Falbrová, która za tę kreację została nagrodzona Czeskim Lwem). Równie mocno przygląda się dorosłym, w tym rodzicom, którzy coś przeczuwają, ale nie podejmują działania. To właśnie ta bierność stanowi jeden z najbardziej wymownych tematów filmu.
– Milczenie dorosłych często bierze się z niedowierzania, że do tak brutalnego naruszenia granic dziecka może dochodzić ze strony osoby bliskiej czy uznawanej za autorytet. Nie bez znaczenia dużą rolę odgrywają tu media głównego nurtu, które wzmacniają kult jednostki. Warto również zwrócić uwagę na wymiar sprawiedliwości, który przez lata bardziej chronił sprawców niż osoby pokrzywdzone – mówi Agnieszka Pilacińska, krytyczka filmowa.
„Dyrygent” nie proponuje prostych odpowiedzi ani bezpiecznego dystansu. Pokazuje, że przemoc wobec młodych osób nie dzieje się w próżni – często możliwa jest właśnie dlatego, że ktoś wcześniej zignorował sygnał, odsunął od siebie podejrzenie albo uznał, że to jeszcze nie moment na reakcję. W tym sensie film Provazníka jest nie tylko opowieścią o nadużyciu władzy, ale też o odpowiedzialności dorosłych za to, jak zareagują na sygnały wysyłane przez dziecko, co dzieje się na ich oczach.
– Zakończenie filmu jest znakomite. Dyrygent kończy się dokładnie w momencie, w którym pod względem języka filmowego nie trzeba dopowiadać nic więcej, a jednocześnie skłania publiczność do dyskusji – podkreśla Petr Vlček, dyrektor Czeskiego Centrum Warszawa.
Najłatwiej zagłuszyć własną intuicję
W filmie Provazníka dobrze widać też, jak działa mechanizm wyparcia: zarówno matka dyrygenta, jak i rodzice głównej bohaterki dostrzegają niepokojące sygnały, ale nie nadają im właściwego znaczenia, szukając wyjaśnień, które pozwalają uniknąć najtrudniejszej konfrontacji.
Jak podkreśla Maria Keller-Hamela z Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę, dorośli bardzo często rezygnują z reakcji nie dlatego, że niczego nie widzą, ale dlatego, że boją się konsekwencji dopuszczenia do siebie myśli, że dziecku może dziać się krzywda ze strony autorytetu czy kogoś bliskiego.
– Jeśli coś nas niepokoi, nie warto tej intuicji zagłuszać. Trzeba ją skonfrontować: porozmawiać z kimś zaufanym, poszukać informacji, skorzystać ze wsparcia. Czasem pierwszy niepokój jest bardzo ważny, tylko my sami próbujemy go uśpić – mówi ekspertka. – Kluczowe są uważność dorosłych i relacja z dzieckiem: rozmowa, wysłuchanie, odstąpienie od bagatelizowania i oceniania.
Ekspertka podkreśla, że dorośli, którzy niepokoją się o bezpieczeństwo dziecka, nie muszą pozostawać z tym sami. Mogą anonimowo skorzystać z bezpłatnego telefonu 800 100 100, prowadzonego przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę. Linia jest przeznaczona dla dorosłych, którzy mierzą się z problemami dotyczącymi bezpieczeństwa dzieci i młodzieży – od przemocy i cyberprzemocy, przez uzależnienia, aż po depresję czy myśli samobójcze. Specjaliści oferują wsparcie zarówno telefonicznie, jak i online, pomagając zrozumieć sytuację i wskazać możliwe dalsze kroki.
Rzeczy trzeba nazywać po imieniu
Ważnym wątkiem, który wybrzmiewa przy okazji rozmowy o „Dyrygencie”, jest także język, którego używamy do opisywania rzeczywistości. Bo reakcję utrudnia nie tylko wyparcie czy lęk, ale również słowa, które rozmywają odpowiedzialność i osłabiają wagę przemocy.
– W odniesieniu do dzieci mówimy o wykorzystywaniu seksualnym, nie o molestowaniu czy nadużyciach seksualnych. Słowa mają znaczenie: precyzyjne nazwanie przemocy pomaga ją zobaczyć, zamiast ją rozmywać – podkreśla Maria Keller-Hamela.
– Precyzyjny język kształtuje rzeczywistość. Kiedy rozmiękczamy słowa, rozmiękczamy też znaczenie zjawisk, które one opisują. A to sprzyja utrzymywaniu tabu i status quo, które nie chroni dzieci dość skutecznie – dodaje Agnieszka Pilacińska.
Nieprzypadkowo FDDS zwraca uwagę na język, współtworząc wytyczne dotyczące terminologii* i przypominając, że sposób nazywania przemocy wobec dzieci wpływa zarówno na społeczne rozumienie tego problemu, jak i na gotowość do właściwej reakcji.
„Dyrygent” wywołał debatę także poza kinem
Film Provazníka nie jest wyłącznie opowieścią o nadużyciu władzy, wykorzystywaniu seksualnym i (braku) odpowiedzialności dorosłych. W Czechach „Dyrygent” stał się także punktem wyjścia do szerszej dyskusji – nie tylko o samej przemocy, lecz również o odpowiedzialności twórców sięgających po historie inspirowane prawdziwymi wydarzeniami. Obok uznania dla filmu pojawiły się pytania o granice etyczne, ryzyko wtórnej wiktymizacji oraz o to, jak opowiadać o realnej krzywdzie, by nie obciążać ponownie osób, które jej doświadczyły. W marcu 2026 roku praski sąd tymczasowo wstrzymał telewizyjną emisję filmu do czasu rozstrzygnięcia sporu o możliwe naruszenie dóbr osobistych jednej z kobiet identyfikujących się z historią przedstawioną na ekranie. Jednocześnie, film inspiruje do podejmowania inicjatyw, które mają na celu edukowanie tak młodzieży, jak i dorosłych, jak zapobiegać negatywnym zjawiskom, takim jak wykorzystywanie seksualne czy nadużywanie władzy, jak się przed nimi bronić i jak postępować, jeśli już występują.
Agnieszka Pilacińska – psychopedagożka, graficzka, montażystka, krytyczka filmowa. Miłośniczka bergmanowskiej ciszy, kieślowskiej metafizyki oraz tarkowskiej poetyki niedopowiedzeń, współpracująca z magazynem Replika, portalem Filmweb oraz j:mag. Moderatorka poseansowych spotkań z twórcami i publicznością.
Petr Vlček – dyrektor Czeskiego Centrum w Warszawie. Absolwent filologii polskiej i filmoznawstwa Wydziału Filozofii Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu. W latach 2007-2016 pracował jako kierownik produkcji Międzynarodowego Festiwalu Filmów Popularnonaukowych Academia Film Olomouc. Od 2016 roku pracował w FAMU, gdzie w latach 2020-2022 pełnił funkcję prodziekana ds. studenckich. Od 2007 roku współpracuje z festiwalem Letnia Szkoła Filmowa, a od 2010 roku jest odpowiedzialny również za jego program. Okazjonalnie publikuje i tłumaczy z języka polskiego. Członek Jury Konkursu Krótkich Form Filmowych 14. edycji festiwalu Hommage à Kieślowski.
Gabriela Plattner – bez wahania podjęła się kierowania projektem „Wspólnie przeciwko groomingowi” (cz. Společně proti groomingu), ponieważ działania edukacyjne w tym obszarze od dawna są częścią jej osobistej misji. Z wykształcenia politolożka, specjalizująca się w stosunkach międzynarodowych. Przez sześć lat mieszkała w różnych krajach Europy. Doświadczenie zdobywała w marketingu, organizacji wydarzeń oraz branży IT, by ostatecznie skoncentrować się na edukacji i doradztwie. Prowadzi szkolenia i wykłady dla firm oraz szkół średnich.
Jiří Konečný – jest uznanym czeskim producentem filmowym, założycielem i właścicielem firmy Endorfilm. Studiował w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Pradze oraz na Wydziale Produkcji FAMU. Specjalizuje się w filmach fabularnych i kinowych filmach dokumentalnych, a jego produkcje zdobyły ponad 50 międzynarodowych nagród. Koncentruje się na koprodukcjach o europejskim zasięgu. W jego dorobku jest ponad 40 produkcji, m.in „Kawki na drodze” (2018), „Starcy” (2019), „Granice miłości” (2022), „Dyrygent” (2025).